Mađarski premijer Peter Mađar doputovao je u Brisel sa jasnim ciljem – da ubrza proces deblokade milijardi evra iz fondova Evropske unije koji su godinama bili zamrznuti zbog sporova oko vladavine prava tokom ere Viktora Orbana. Iako Mađar tvrdi da je dogovor „veoma blizu“, u Evropskoj komisiji poručuju da je put do konačnog rješenja i dalje pun prepreka.
Mađar bi danas trebalo da razgovara sa predsjednicom Evropske komisije Ursulom fon der Lajen, a jedna od glavnih tema biće upravo oslobađanje sredstava koja su Mađarskoj blokirana zbog ranijih kršenja evropskih standarda u oblasti pravosuđa i demokratije.
Međutim, zvaničnici EU upozoravaju da se ne može očekivati brzo rješenje.
– Ne možemo očekivati da se država reformiše preko noći. Vjerovatno će biti postignut napredak u pojedinim oblastima, dok će se o drugim pitanjima pregovarati i narednih mjeseci – rekao je jedan zvaničnik Komisije za „Politiko“, insistirajući na anonimnosti.
Brisel ima tri ključne dileme
Prema navodima evropskih zvaničnika, postoje tri glavna razloga zbog kojih Komisija oprezno pristupa zahtjevima Budimpešte.
Prvi se odnosi na predstojeću odluku Suda pravde EU, koji bi uskoro trebalo da presudi o legalnosti odluke Komisije iz 2023. godine da Mađarskoj odmrzne oko 10 milijardi evra sredstava. Evropski parlament smatra da je tadašnja odluka bila preuranjena i da problemi u oblasti demokratije i dalje nisu bili riješeni.
Drugi problem jeste pitanje može li Mađar sprovesti neophodne reforme bez izazivanja institucionalne ili ustavne krize u zemlji.
Treći razlog za oprez je iskustvo Poljske, gdje su sredstva EU odblokirana nakon političkih promjena, ali su ključne reforme kasnije usporene ili zaustavljene.
Zbog toga Komisija sada insistira da reforme budu sprovedene u praksi, a ne samo obećane na papiru.
Napetosti vidljive i tokom priprema sastanka
Razlike između Brisela i Budimpešte postale su očigledne i kroz komunikaciju uoči Mađarove posjete.
Dok je mađarska strana danima unaprijed najavljivala sastanak sa Ursulom fon der Lajen, Evropska komisija odbijala je da ga potvrdi. Zvanična potvrda stigla je tek nakon što je sam Mađar javno objavio termin sastanka.
Dodatnu pažnju izazvalo je i otkazivanje zajedničke konferencije za novinare sa generalnim sekretarom NATO-a Markom Ruteom, koja je otkazana zbog, kako je navedeno, problema sa rasporedom.
U igri više od 10 milijardi evra
Oslobađanje evropskih sredstava jedno je od centralnih obećanja nove mađarske vlade.
– Građanima smo obećali da ćemo vratiti sredstva koja pripadaju Mađarskoj. Riječ je o ogromnom novcu koji je svim drugim članicama EU već dostupan. Ostalo je još nekoliko otvorenih pitanja, ali smo veoma blizu dogovora – poručio je Mađar.
Prema informacijama iz Brisela, riječ je prije svega o 10,4 milijarde evra iz evropskog fonda za oporavak nakon pandemije. Da bi novac bio odobren, Budimpešta mora dostaviti revidirani plan korištenja sredstava i ispuniti niz strogih uslova.
Orbanovi kadrovi i dalje predstavljaju prepreku
Iako Mađar ima dvotrećinsku većinu u parlamentu, sprovođenje reformi neće biti jednostavno.
Na brojnim ključnim funkcijama i dalje se nalaze ljudi bliski bivšem premijeru Viktoru Orbanu, uključujući pojedine nosioce pravosudnih funkcija i druge visoke državne zvaničnike.
Stručnjaci upozoravaju da bi pokušaji njihovog smjenjivanja mogli izazvati ozbiljne ustavne sporove.
– Obnova vladavine prava izuzetno je složen proces. Ukoliko bi vlast pokušala da ukloni čelnike pravosudnih institucija mimo ustavnih procedura, to bi moglo dovesti do ozbiljne ustavne krize – upozorio je profesor Džon Morijn sa Univerziteta u Groningenu.
I sam Mađar priznaje da postoje granice reformi koje njegova vlada može sprovesti.
– Ne možemo prihvatiti rješenja koja bi bila u suprotnosti sa mađarskim ustavnim poretkom. Vjerujem da Evropska komisija razumije te okolnosti – rekao je mađarski premijer.
